Obszary chronione w Polsce

Nasze środowisko naturalne jest coraz bardziej zanieczyszczone i śmiało można stwierdzić, że największym zagrożeniem dla przyrody jest sam człowiek. Aby zaspokoić swoje ciągle rosnące potrzeby nadmiernie eksploatuje zasoby naturalne doprowadzając do ich stopniowego wyczerpania.

 

Dlaczego potrzebujemy obszarów chronionych?

Intensywnie rozwijający się przemysł i rolnictwo, produkując niezbędne dla człowieka produkty, jednocześnie wytwarza mnóstwo zanieczyszczeń i emituje je do atmosfery i wód. W konsekwencji oddychamy coraz bardziej zanieczyszczonym powietrzem, kurczy się dostęp do czystej wody. Wycinane są lasy, nadmierne połowy wyczerpują łowiska ryb, wymierają gatunki roślin i zwierząt. Dotkliwie odczuwalne są zmiany klimatu, powodujące coraz gwałtowniejsze zjawiska pogodowe, np. katastrofalne w skutkach susze, powodzie, huragany.

A przecież wszyscy chcielibyśmy żyć w czystym środowisku, spacerować po zielonym lesie bogatym w różnorodne gatunki roślin i zwierząt, oddychać świeżym powietrzem, kąpać się w czystym morzu, czystych jeziorach i rzekach. Polska, pomimo presji działań gospodarczych jest krajem, w którym środowisko naturalne nadal charakteryzuje się znacznym bogactwem przyrody i krajobrazu. Jest to również rezultat wysiłków podejmowanych od lat na rzecz rozwoju podstaw prawnych ochrony środowiska oraz budowania spójnego systemu obszarów chronionych obejmującego cały kraj. Doświadczenia międzynarodowe wykazały, że właśnie tworzenie takich systemów jest jednym ze skuteczniejszych sposobów ochrony przyrody i zabezpieczenia najpiękniejszych i najbardziej różnorodnych biologicznie terenów przed degradacją.

Rola obszarów chronionych w ochronie przyrody jest ogromna ponieważ:

  • w ich granicach znajduje się znaczna część rzadkich i zagrożonych żywych zasobów przyrody,
  • dzięki ochronie prawnej cenne zasoby przyrody i krajobrazu mają szansę przetrwać dla przyszłych pokoleń, gdyż tylko takie rozwiązania skutecznie zabezpieczają unikalne i zagrożone wyginięciem gatunki zwierząt i roślin, m.in. poprzez ochronę
    całych ekosystemów,
  • są bardzo często ostatnimi ostojami dzikich zwierząt i roślin, które poza nimi nie występują już nigdzie w przyrodzie,
  • stanowią ważne naturalne banki genów,
  • mają olbrzymie znaczenie dla ochrony ukształtowanych historycznie krajobrazów.

 

Ochrona czynna i bierna

W zależności od stopnia ingerencji człowieka w środowisko naturalne, na obszarach chronionych wyróżnia się dwa sposoby ochrony: bierną i czynną. Ochrona bierna (konserwatorska) zakłada jak najmniejszą ingerencję w środowisko przyrodnicze i polega głównie na zabezpieczeniu cennych obszarów przed negatywnymi wpływami zewnętrznymi i ma na celu zachowanie obszarów cennych przyrodniczo w niezmienionym stanie.

Ochrona czynna dopuszcza wykonywanie w razie potrzeby pewnych zabiegów ingerujących w naturalne procesy biologiczne, ale tylko wtedy, gdy wymaga tego sytuacja i są one uzasadnione naukowo. Na przykład, gdy rezerwat powstał dla ochrony jakiejś cennej i rzadkiej rośliny, a inne pospolite, bardziej ekspansywne gatunki jej zagrażają, dopuszcza się usuwanie „najeźdźców”. Oba sposoby ochrony stosuje się w parkach narodowych i rezerwatach.

 

 

System obszarów chronionych w Polsce

Polski system obszarów chronionych obejmuje różnorodne formy ochrony przyrody. Są to parki narodowe, rezerwaty przyrody, parki krajobrazowe, obszary chronionego krajobrazu, obszary Natura 2000, pomniki przyrody, stanowiska dokumentacyjne, użytki ekologiczne, zespoły przyrodniczo-krajobrazowe, oraz ochronę gatunkową roślin, zwierząt i grzybów. Obszary te różnią się rangą oraz reżimem ochronnym. Reżim ochrony to zbiór zakazów i ograniczeń w działalności człowieka na terenie obszaru chronionego. Głównymi zasadami tego systemu są: zachowanie ciągłości przestrzennej wszystkich obszarów, zasada otaczania terenów o wysokiej randze ochrony terenami o niższej randze i łączenia obszarów chronionych korytarzami ekologicznymi. Tereny o niższej randze ochrony powinny być przeznaczone do turystyki i wypoczynku w szerszym zakresie niż obszary chronione najwyższej rangi.

System obszarów chronionych w Polsce –– bez uwzględnienia obszarów Natura 2000 (źródło: opracowanie własne, Instytut Ochrony Środowiska – Państwowy Instytut Badawczy)