Krajobraz

 

Co to jest krajobraz?

Gdziekolwiek byśmy się znaleźli, otacza nas krajobraz. Najprościej można powiedzieć, że jest to postrzegany przez nas obraz danej przestrzeni, będący sumą (syntezą) cech środowiska przyrodniczego oraz elementów kulturowych wprowadzonych przez człowieka.

Rodzaj i jakość krajobrazu jest wyrazem działalności człowieka lub jej braku, a wśród elementów, które najsilniej wpływają na jego postrzeganie i decydują o jego charakterze są:

  • rzeźba terenu, np. krajobraz nizinny, wyżynny, górski, pojezierny, nadmorski;
  • różnorodne pokrycie terenu, np. krajobraz leśny, bagienny, torfowiskowy, pustynny;
  • zagospodarowanie kulturowe, czyli antropogeniczne, np. krajobraz miejski, przemysłowy, rolniczy, krajobraz wsi i osad.

Typy krajobrazu

Człowiek swoimi działaniami tak zmienił Ziemię, że obszary o krajobrazie pierwotnym, ukształtowanym przez naturę już nie istnieją, a jeśli tak, to tylko w miejscach niedostępnych i nieprzydatnych do osadnictwa, na przykład na obszarach wysokogórskich, bagiennych, pustynnych lub oceanach. Jednak nawet te rejony Ziemi są dotknięte negatywnymi zmianami wynikającymi z rozprzestrzeniania się zanieczyszczeń, jakie wytworzył i nadal wytwarza człowiek w wielowiekowym procesie przeobrażania, dostosowywania naszej planety do swoich, coraz większych potrzeb.

Krajobraz o cechach naturalnych – śródleśne bagno w Puszczy Rominckiej (fot. G. Rąkowski)

Współcześnie, w naszym kraju można jeszcze spotkać niewielkie fragmenty krajobrazu o cechach naturalnych. Stanowią one jedynie drobne enklawy wśród krajobrazów kulturowych. Występuje na obszarach, gdzie działalność człowieka nie spowodowała zmian, które naruszałyby harmonię i specyfikę krajobrazu stworzonego przez naturę. Krajobraz taki charakteryzuje się brakiem elementów przestrzennych wprowadzanych przez człowieka oraz zdolnością środowiska przyrodniczego do samoregulacji. To właśnie parki narodowe i niektóre rezerwaty przyrody (szczególnie w granicach objętych ochroną ścisłą) z reguły obejmują ochroną obszary o prawie niezmienionej przez człowieka przyrodzie i głównie tam możemy obserwować i podziwiać ten typ krajobrazu. Mogą to być całkiem niedostępne lub trudno dostępne fragmenty wybrzeża morskiego (Woliński Park Narodowy), malownicze, porośnięte lasami wzgórza morenowe przedzielone nieckami jezior (Wigierski PN), obszary gór wysokich (Tatrzański PN), rozległe tereny bagien i torfowisk (Biebrzański PN), tereny pierwotnych zamiast dziewiczych puszcz i lasów (Białowieski PN).

Można śmiało stwierdzić, że poza tymi niewielkimi obszarami, gdzie krajobraz zachował jeszcze cechy naturalności, otacza nas przestrzeń przekształcona przez człowieka w wyniku wielu lat rozwoju cywilizacyjnego. W zależności od stopnia tego przekształcenia i nasycenia przestrzeni elementami zagospodarowania antropogenicznego, możemy wyróżnić krajobraz naturalno-kulturowy i kulturowy.

Krajobraz naturalno-kulturowy możemy obserwować na terenach, gdzie zmiany w środowisku przyrodniczym oraz elementy przestrzenne wprowadzone przez człowieka, pozostają nadal w harmonii z przyrodą i tworzą malownicze panoramy, pejzaże i widoki. Ten typ krajobrazu dominuje w polskich parkach narodowych i krajobrazowych, na obszarach, na których elementy zagospodarowania harmonijnie współegzystują ze środowiskiem przyrodniczym, malowniczo wpisują się w otoczenie i nie psują harmonii przyrodniczego obrazu. Dobrym przykładem tego typu krajobrazu jest Park Krajobrazowy Orlich Gniazd, gdzie na niedostępnych, wysokich skałach wapiennych, pomiędzy Krakowem a Wieluniem, stoją od wieków imponujące zamki, zamczyska i warownie. W malowniczych ruinach czas jakby się zatrzymał, stare mury będące świadectwem dawnej potęgi Rzeczypospolitej, pięknie współistnieją z tętniącą życiem naturą. Zamkowa architektura tych budowli, wzniesionych z miejscowego materiału, również nawiązuje do otaczającej przyrody, do ukształtowanych tu form geologicznych i nie budzi naszego oburzenia, nie odbieramy jej jako zniszczenie krajobrazu. Wręcz przeciwnie, powszechnie uważa się, że wzbogaca go, nie powodując dysharmonii.

Harmonijny krajobraz naturalno-kulturowy – zamek Olsztyn w Parku Krajobrazowym Orlich Gniazd (G. Rąkowski)

Odmienny wizualnie typ krajobrazu naturalno-kulturowego występuje w najstarszym w Polsce Suwalskim Parku Krajobrazowym. Niewielki obszar parku obejmuje jeden z najpiękniejszych krajobrazowo zakątków Polski. Występuje tu wiele form rzeźby polodowcowej, a otwarte przestrzenie z mozaiką pól uprawnych, łąk, pastwisk, niewielkich kompleksów leśnych, z siecią rzek i jezior oraz rozproszoną zabudową powodują, że jest to krajobraz niezwykle atrakcyjny i z tego względu powszechnie podziwiany przez odwiedzających ten region turystów. Jego piękno zostało uwiecznione m.in. w filmie Andrzeja Wajdy „Pan Tadeusz”, gdyż to właśnie tu kręcone były sceny plenerowe. Wydaje się, patrząc na tę filmową Suwalszczyznę, że jesteśmy w świecie idealnie zharmonizowanym, dopasowanym w swoich formach.

Piękno naturalno-kulturowego krajobrazu Suwalszczyzny (fot. G. Rąkowski)

Większość z nas żyje jednak w krajobrazie kulturowym, silnie przekształconym przez człowieka, który jest efektem jego gospodarczej działalności na przestrzeni wieków, począwszy od cywilizacji pierwotnych i rolniczych, a na współczesności kończąc. Jest to krajobraz tak bardzo zmieniony, że jego istnienie wymaga stałych zabiegów w celu podtrzymywania jego historycznie ukształtowanego charakteru lub naprawy zaistniałych, niekorzystnych zmian w środowisku wizualnym. W zależności od rodzaju gospodarowania w danej przestrzeni, może to być krajobraz rolniczy, przemysłowy, wiejski i osadniczy czy też krajobraz intensywnej zabudowy miejskiej.

Na terenie Polski, na przestrzeni wieków, wykształciły się krajobrazy regionalne, ukształtowane przez kulturę i miejscowe zwyczaje, które bezpośrednio przełożyły się na charakterystyczny dla danego regionu pejzaż. Każdy region poprzez swoją historię, uwarunkowania społeczne i przyrodnicze (klimat, rzeźba terenu), obyczaje, wykształcił np. odrębny styl architektoniczny (np. styl podhalański, kaszubski, kurpiowski, podlaski), który znacznie różnicuje krajobrazy regionalne naszego kraju. Również historycznie ukształtowane zwyczaje, np. w rolnictwie, bezbłędnie odczytamy w krajobrazie. Tylko na terenach podgórskich siano układa się w charakterystyczny sposób na tzw. ostrewki i one są już wpisane jako stały element przypisany do tego krajobrazu. Nie pomylimy tradycyjnej zabudowy wiejskiej na Podhalu z krajobrazem wsi podlaskiej i właśnie te różnice przyczyniają się do tak cennego i pożądanego bogactwa krajobrazowego naszego kraju.

Tradycyjna drewniana zabudowa i historyczny ulicowy układ wsi podlaskiej (fot. G. Rąkowski)

Jakość krajobrazu kulturowego jest wyrazem dobrego lub złego gospodarowania człowieka w danej przestrzeni. Znane powiedzenie mówi: pokaż mi krajobraz, w którym żyjesz, a powiem ci, kim jesteś. Można powiedzieć, że krajobrazy kulturowe odzwierciedlają historię i współżycie ludzi z przyrodą. Jeśli ta relacja jest przemyślana i celowa a przemiany wprowadzone w środowisku nie doprowadziły do niekorzystnych zmian naruszających równowagę biologiczną i wizualną, możemy mówić o krajobrazie kulturowym harmonijnym. Krajobrazy takie zachowały się przede wszystkim w zabytkowych założeniach dworsko-parkowych, pałacowo-ogrodowych, a także w zabytkowych dzielnicach miast, gdzie ciekawej architekturze towarzyszą parki miejskie, ogrody, bulwary i planty.

Oprócz parków krajobrazowych, które z definicji zabezpieczają przed dewastacją cenne pejzaże, harmonijny krajobraz chroniony jest również w granicach około 140 rezerwatów przyrody. W ich granicach krajobraz został uznany za główny przedmiot ochrony (rezerwaty krajobrazowe). Przykładami są np.:

– rezerwat „Dolina Mnikowska” – obejmujący swoimi granicami wyjątkowy pejzaż przełomowej doliny rzeki Sanki, tworzącej na tym odcinku skalisty wąwóz o stromych zboczach dochodzących do 80 m wysokości, urozmaicony jaskiniami i grotami,

Rezerwat krajobrazowy „Dolina Mnikowska” w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej (fot. G. Rąkowski)

– rezerwat „Wodospad Wilczki” – chroniący krajobraz najwyższego wodospadu w Sudetach, położonego w malowniczym wąwozie rzeki Wilczki,

–  rezerwat „Dolina Pięciu Jezior”  – obejmujący urozmaicony krajobraz morenowy z głęboką rynną wypełnioną wodami pięciu jezior otoczonych stromymi, zalesionymi stokami, porozcinanymi wąwozami erozyjnymi.

Atrakcyjne widokowo fragmenty krajobrazu naturalnego i kulturowego chronione są również jako zespoły przyrodniczo-krajobrazowe, stanowiska dokumentacyjne a także pomniki przyrody. Są to przeważnie obiekty przyrodniczo-kulturowe ważne i wyjątkowe w skali lokalnej, wraz z ich najbliższym otoczeniem np: parki, zespoły dworsko-parkowe i pałacowe, stawy, jeziora, a także kompleksy leśne i torfowiskowe lub ich fragmenty.

 

Zagrożenia dla krajobrazu

Człowiek, chcąc zapewnić sobie dogodne warunki życia, zmienia otaczającą go przestrzeń, dostosowując ją do swoich potrzeb. Jednak nie każdy umie docenić walory środowiska, w którym żyje i dlatego bardzo często w naszej rzeczywistości mamy do czynienia z krajobrazem dysharmonijnym, o obniżonych walorach estetycznych. Jest on wyrazem złej gospodarki człowieka w przestrzeni publicznej przejawiającej się nieprzemyślaną, chaotyczną zabudową (mieszkaniową, usługową, przemysłową) brakiem dbałości o zieleń, nagromadzeniem wielkoformatowych reklam przy ruchliwych i uciążliwych trasach komunikacyjnych. Z takim obrazem otaczającej nas przestrzeni mamy, niestety, do czynienia w większości polskich miast i miasteczek.

Widok na Szczeliniec Wielki w Parku Narodowym Gór Stołowych zaśmiecony przez wielkoformatowe reklamy (fot. M. Walczak)

Można przytoczyć również wiele przykładów krajobrazu skrajnie zdegradowanego. Występuje on nie tylko na obszarach zdewastowanych rabunkową gospodarką (wyrobiska piachu, żwiru, torfu, tereny pokopalniane, opuszczone tereny poprzemysłowe), zniszczonych dzikimi wysypiskami śmieci, ale także na tych zabudowanych brzydką i chaotyczną zabudową mieszkaniową czy też przemysłową.

Bardzo niepokojącym zjawiskiem jest również postępujące ujednolicenie krajobrazów regionalnych w wyniku swoistej „globalizacji”, polegającej na zaśmiecaniu ich obiektami o bezstylowej, niepasującej do tradycyjnej zabudowy architekturze lub obiektami przemysłowymi. Zwłaszcza tam, gdzie nie ma planu zagospodarowania przestrzennego, albo presja deweloperów i biznesu wygrywa z innymi racjami, chaotyczne lokowanie przypadkowej zabudowy, powoduje zniszczenie specyficznego piękna regionu i zacieranie różnic między regionami.

Niezwykle ważną przyczyną wszystkich współczesnych zagrożeń dla krajobrazu jest również brak wymagań i oczekiwań społeczeństwa wobec otaczającej go przestrzeni. Wynika on z braku świadomości krajobrazowej spowodowanej niskim poziomem wiedzy w zakresie ochrony przyrody i środowiska, a także brakiem wykształconego poczucia. Problemem jest również zła polityka przestrzenna władz różnego szczebla. Przepisów dotyczących ochrony krajobrazu często nie tylko się nie egzekwuje, ale często się je pomija lub lekceważy, pozwalając na degradację walorów krajobrazowych w wyniku realizacji inwestycji obliczonych na szybki zysk.

Jak chronić krajobraz?

Dbałość o krajobraz to wszelkie działania mające zapewnić ochronę, utrzymanie lub przywrócenie naturalnych i kulturowych walorów określonej przestrzeni środowiska życia człowieka. Działania te dotyczą więc nie tylko walorów przyrodniczych, ale również zabytków kultury, sztuki, archeologii i folkloru. Ochrona krajobrazu nierozerwalnie łączy się z ochroną przyrody i środowiska, a wspólnym celem jest zachowania otaczającej nas przestrzeni w stanie zapewniającym optymalne warunki bytowania człowieka i innych istot żywych.

Za ochronę krajobrazu naturalnego i kulturowego oraz ład przestrzenny odpowiedzialni są wszyscy jego użytkownicy. Krajobraz jest dobrem wspólnym, a więc wspólną sprawą także jest, by był on atrakcyjną wizytówką regionu. Powinno to być priorytetem nie tylko dla planistów i innych specjalistów zajmujących się przestrzenią, ale nas wszystkich, całego społeczeństwa.

Aby ochrona krajobrazu była skuteczna teraz i w przyszłości, potrzebna jest przede wszystkim:

– edukacja dzieci i dorosłych mająca na celu nie tylko poszerzenie wiedzy o przyrodzie, ale również uwrażliwienie ich na walory krajobrazu, w którym żyją oraz na negatywne przejawy działalności człowieka w przestrzeni publicznej,

– presja lokalnych społeczności na obejmowanie ochroną prawną najcenniejszych fragmentów miejscowych krajobrazów, tak naturalnych jak i kulturowych, w celu zabezpieczenia ich przed dewastacją gospodarczą.

Obrazy mówią więcej niż słowa – porównajmy tylko dwa widoki z Trójmiasta:

Harmonijna zabudowa willowej dzielnicy Sopotu (fot. J. Sienkiewicz)

 Chaotyczna zabudowa Wrzeszcza – dzielnicy Gdańska (fot. J. Sienkiewicz)

Źródło: Rąkowski, G. Sienkiewicz, J., Walczak, M., Kornatowska, B. Skoczeń, E. „Natura na pokolenia. Dlaczego chronimy przyrodę i kto na tym korzysta?”, Warszawa 2018, Fundacja Ziemia i Ludzie

Zdjęcie wprowadzające: Bielańsko-Tyniecki Park Krajobrazowy Fot. Jakub Hałun, CC BY-SA 4.0