Ekosystemy – GÓRY

Góry stanowią jedną z najważniejszych i jedną z ostatnich ostoi dzikiej przyrody w naszym kraju. Dzięki ograniczonej przez warunki naturalne dostępności tych terenów dla człowieka, w wielu miejscach ekosystemy górskie zachowały charakter zbliżony do naturalnego.

W górach występuje niespotykana na innych obszarach ogromna różnorodność siedlisk przyrodniczych i zbiorowisk roślinnych oraz bogactwo gatunków roślin i zwierząt, w tym cennych, rzadkich i zagrożonych w skali kraju i Europy. Pasma górskie i rozdzielające je doliny pełnią także istotną rolę korytarzy ekologicznych. Wyjątkowe znaczenie obszarów górskich polega również na tym, że są ważnym rezerwuarem wody pitnej, tu bowiem swój początek bierze większość polskich rzek, a ponadto górskie lasy pełnią funkcję retencyjną, zatrzymując wody opadowe, co zmniejsza niebezpieczeństwo powodzi. Góry wpływają na przemieszczanie się mas powietrza, pełnią więc ważną rolę klimatotwórczą, spełniają także role swojego rodzaju bufora łagodzącego skutki zmian klimatycznych.

Obszary górskie i podgórskie zajmują łącznie niespełna 10% powierzchni Polski, ale w porównaniu z resztą kraju odznaczają się znacznie mniejszym stopniem przekształcenia środowiska przyrodniczego, znacznie większą niż przeciętna lesistością (ok. 40%), mniejszym zaludnieniem oraz wyjątkowymi walorami przyrodniczymi i krajobrazowymi. Polskie góry obejmują fragmenty dwóch wielkich europejskich łańcuchów górskich: Karpat i Sudetów, których główne grzbiety wyznaczają południową granicę naszego kraju na odcinku blisko 1300 km. Trzecim, niewielkim kompleksem górskim są nieduże i niewysokie Góry Świętokrzyskie w południowo-wschodniej części kraju.

Polskie góry są bardzo popularnymi rejonami uprawiania różnych form turystyki i wypoczynku i to właściwie przez cały rok, z nasileniem w okresie letnim i zimowym (turystyka i sporty narciarskie).  Górski klimat, pozytywnie oddziałujący na zdrowie ludzi oraz znajdujące się na terenach górskich liczne źródła mineralne sprawiają, że większość polskich uzdrowisk i sanatoriów znajduje się właśnie w górach. Tereny górskie i podgórskie, w szczególności w Karpatach, to także regiony, o wyjątkowo bogatej i starannie tu kultywowanej kulturze ludowej, co zwiększa ich atrakcyjność turystyczną.

 

Połoniny w Bieszczadach (fot. G. Rąkowski)

Karpaty

Polski odcinek potężnego łańcucha Karpat obejmuje fragmenty dwóch głównych części tego systemu górskiego: Karpat Wschodnich i Karpat Zachodnich. Jedyną częścią Karpat Wschodnich znajdującą się w granicach naszego kraju są wysunięte najdalej na południowy wschód Bieszczady. Są to góry bardzo słabo zaludnione i słabo zagospodarowane, uznawane za najdziksze w Polsce. Ich charakterystyczną cechą jest obecność niespotykanych nigdzie indziej w kraju połonin – zbiorowisk trawiastych pokrywających grzbiety górskie powyżej granicy lasu. To właśnie na połoninach i na występujących na bieszczadzkich grzbietach skałkach rosną rzadkie wschodniokarpackie gatunki roślin, niespotykane już w górach położonych dalej na zachód. Rozległe bieszczadzkie lasy, stanowiące relikty dawnej Puszczy Karpackiej, stanowią bardzo ważną ostoje zwierząt, w tym przede wszystkim dużych ssaków: żubrów, niedźwiedzi, wilków i rysi, a także licznych rzadkich gatunków ptaków. Bieszczady stanowią także jedyne krajowe miejsce występowania największego polskiego gada: węża Eskulapa. Najwyższe partie polskich Bieszczadów podlegają ochronie jako Bieszczadzki Park Narodowy.

W Karpatach Zachodnich głównym pasmem są Tatry, z najwyższym szczytem Rysy (2499 m n.p.m.), będące najwyższym masywem górskim w Polsce i w całych Karpatach oraz jedyny w kraju obszar o cechach wysokogórskiego krajobrazu alpejskiego, niemal w całości objęty ochroną jako Tatrzański Park Narodowy. Jest to zupełnie wyjątkowa grupa górska zasługująca na odrębne omówienie.

Wysokogórski krajobraz w jeziorami polodowcowymi w Tatrach Wysokich (fot. G. Rąkowski)

Tatry wyróżnia specyficzna budowa geologiczna oraz unikatowe w skali kraju i Europy walory przyrodnicze i krajobrazowe. Ich niedostępność powodowała, że przez wiele stuleci był to obszar niezamieszkany i niezagospodarowany, dzięki czemu jego przyroda i krajobraz pozostały w znacznej części niezmienione do dziś. Charakterystyczne cechy krajobrazu tatrzańskiego to liczne skaliste granie i szczyty oraz ślady działalności górskich lodowców, których pozostałością są m.in. górskie jeziora. Jest ich w polskich Tatrach ponad 100, z których siedem ma powierzchnię większą niż 5 ha. Największe i najbardziej znane z nich jest Morskie Oko (34,9 ha). Budowa geologiczna, rzeźba terenu, surowy klimat, nasłonecznienie, a także bardzo duże różnice wysokości wpłynęły na ukształtowanie się specyficznego dla Tatr bogatego świata roślin i zwierząt, wykazującego bardzo wyraźną strefowość. Na obszarze Tatr, na stosunkowo niewielkiej przestrzeni, występują zbiorowiska roślinne kilku pięter roślinnych, w tym piętro wysokogórskich hal oraz niespotykane w innych częściach polskich Karpat piętro turniowe. W Tatrach Polskich występuje ok. 1000 gatunków roślin naczyniowych, wśród nich wiele endemitów (czyli nie występujących nigdzie indziej poza Tatrami), reliktów polodowcowych oraz botanicznych rzadkości, co sprawia, ze jest to najcenniejszy pod względem florystycznym obszar w całym kraju. Obok powszechnie znanych szarotek i krokusów występuje tu wiele gatunków alpejskich, wysokogórskich, naskalnych i tundrowych. To jedyne miejsce w Polsce, gdzie znajdują się naturalne stanowiska wysokogórskiej sosny – limby. Równie cenna jest tatrzańska fauna. To jedyne miejsce w Polsce, gdzie występują skrajnie zagrożone świstak i kozica, znajduje się tu także największa krajowa ostoja niedźwiedzia brunatnego oraz miejsca gniazdowania takich rzadkich gatunków ptaków jak orzeł przedni, głuszec czy cietrzew.

Niedźwiedź brunatny (fot. G. i T. Kłosowscy)

Tatry od ponad stulecia należą do najpopularniejszych obszarów turystyki i wypoczynku w kraju. Jest to najczęściej odwiedzany obszar turystyczny w Polsce, a liczba turystów może tu przekraczać 3 mln w skali roku. Najpopularniejszymi formami turystyki są tu piesza turystyka górska i narciarstwo zjazdowe. Położone u podnóża Tatr Zakopane jest największym i najbardziej znanym krajowym ośrodkiem turystyczno-wczasowym i narciarskim. Trzeba jednak dodać, że masowy ruch turystyczny i rozwój infrastruktury turystycznej stanowią obecnie najpoważniejsze zagrożenia dla tatrzańskiej przyrody.

Do innych ważniejszych pasm górskich w Karpatach Zachodnich, należą Beskid Niski, Beskid Sądecki, Pieniny, Gorce, Pasmo Babiogórskie, Beskid Żywiecki i Beskid Śląski. Znaczna część Beskidu Niskiego oraz Pienin i Gorców, a także najwyższe partie Pasma Babiogórskiego są objęte ochroną w formie parków narodowych.

Urodą krajobrazu i specyfiką krajobrazu i budowy geologicznej wyróżniają się wśród tych pasm Pieniny, niewielkie pasmo z najwyższym szczytem Trzy Korony (982 m n.p.m.). Są to góry dość niskie, a jednocześnie skaliste, zbudowane głównie ze skał wapiennych i zadziwiające różnorodnością form rzeźby terenu, z licznymi turniami, skałami o fantastycznych kształtach, urwiskami, wąwozami i jaskiniami. Wyjątkową atrakcją krajobrazową Pienin jest przełom Dunajca, który tworząc kilka dużych pętli przebija się przez to skaliste pasmo. Niemal pionowe zbocza gór w przełomie osiągają wysokość ponad 300 m. Bogate w minerały skaliste podłoże, stosunkowo nieduża wysokość nad poziomem morza, łagodny klimat i duże nasłonecznienie spowodowały, że w Pieninach ukształtowały się unikatowe zbiorowiska roślinności leśnej, łąkowej i naskalnej. Wyjątkową urodą oraz bogactwem flory, z wieloma rzadkimi gatunkami ciepłolubnymi, odznaczają się pienińskie łąki i murawy. Bogaty jest także świat zwierząt, w szczególności bezkręgowców. Tylko dwie grupy owadów, motyle i chrząszcze, są tu reprezentowane przez ok. 1500 gatunków każda. Symbolem Pienin jest największy w Polsce motyl dzienny – niepylak apollo, który ma tu swoje najbogatsze krajowe stanowisko. Spośród występujących w Pieninach ptaków na uwagę zasługują niezwykle rzadkie gatunki naskalne: pomurnik i nagórnik skalny. Pieniny należą także do najpopularniejszych wśród turystów pasm górskich, a największą atrakcją są tu spływy łodziami przełomem Dunajca.

Niepylak apollo (fot. G. Rąkowski)

Na uwagę zasługuje także Pasmo Babiogórskie z Babią Górą (1725 m n.p.m.), które jest najwyższym pasmem polskich Beskidów i drugim pod względem wysokości, po Tatrach, pasmem górskim w naszym kraju. Do najważniejszych walorów przyrodniczych Babiej Góry należą występujące tu unikatowe kompleksy naturalnych ekosystemów górskich, z doskonale wykształconym piętrowym układem roślinności oraz dorodne lasy reglowe należące do najlepiej zachowanych w kraju. Występuje tu wiele rzadkich gatunków roślin i zwierząt, w tym liczne rośliny wysokogórskie.

 

Sudety

Sudety to grupa górska, którą od Karpat oddziela obniżenie zwane Bramą Morawską. Od Karpat, poza odmienną budową geologiczną i odmiennymi krajobrazami, różnią się znacznie większym stopniem przekształcenia szaty roślinnej. Przekształcenia te polegały na tym, że naturalne górskie lasy bukowe zostały w przeszłości niemal całkowicie wycięte i obecnie na ich miejscu rosną bory świerkowe pochodzenia sztucznego. Znaczną wartość przyrodniczą mają natomiast występujące na sudeckich polanach zespoły roślinności łąkowej, a także roślinność nieleśna występująca w wyższych partiach gór powyżej granicy lasu, w tym zbiorowiska roślinności naskalnej. W Sudetach rośnie także wiele rzadkich gatunków roślin alpejskich i zachodnioeuropejskich nie występujących w Karpatach, a także nie spotykanych nigdzie indziej endemitów sudeckich.

Polska część Sudetów, rozciągająca się wzdłuż granicy polsko-czeskiej, dzieli się na Sudety Wschodnie, Środkowe i Zachodnie. W Sudetach Wschodnich najwyższy i najciekawszy pod względem przyrodniczym jest Masyw Śnieżnika z najwyższym szczytem Śnieżnikiem (1425 m n.p.m.), którego szczytowe partie, leżące poza naturalną granicą lasu, zajmuje piętro halne z rzadkimi zespołami gatunkami roślinności górskiej.

Kotlina Kłodzka oddziela Sudety Wschodnie od wyraźnie od nich niższych Sudetów Środkowych. Najciekawszym z pasm górskich w tej części Sudetów są odznaczające się unikatowym krajobrazem Góry Stołowe z najwyższym szczytem Szczelińcem Wielkim (919 m n.p.m.). Są to jedyne w Polsce góry o budowie płytowej, zbudowane głównie z piaskowca. Charakterystycznym rysem krajobrazu tych gór, co oddaje ich nazwa, jest obecność zbudowanych z piaskowcowych płyt spłaszczonych wierzchowin, tworzących swego rodzaju skalne bastiony bez wyraźnych kulminacji, za to z bardzo wyraźnymi, stromymi i miejscami urwistymi krawędziami, oddzielającymi je od sąsiednich obniżeń. O ich atrakcyjności krajobrazowej stanowi unikatowa rzeźba, wzbogacona dużym nagromadzeniem rozmaitych form erozji piaskowców w postaci głębokich szczelin, urwisk, wąwozów, labiryntów i blokowisk skalnych oraz pojedynczych skałek o oryginalnych kształtach np. ambon, wież, grzybów, stołów czy przypominające postaci ludzi i zwierząt. Dwie największe atrakcje Gór Stołowych, odwiedzane corocznie przez tysiące turystów, to skalne miasto na Szczelińcu Wielkim i skalny labirynt w Błędnych Skałach. Znaczną część Gór Stołowych objęto ochroną jako Park Narodowy Gór Stołowych.

Skałka „Wielbłąd” w Górach Stołowych (fot. G. Rąkowski)

Obniżenie zwane Bramą Lubawską oddziela Sudety Środkowe od Sudetów Zachodnich. Należą do nich leżące na granicy polsko-czeskiej Karkonosze z najwyższym w Sudetach szczytem Śnieżką (1602 m n.p.m.), niemal w całości objęte ochroną jako Karkonoski Park Narodowy. Karkonosze to jedyne z sudeckich pasm górskich, w którym występuje piętro roślinności alpejskiej oraz elementy górskiej rzeźby polodowcowej, będące pozostałością lokalnego zlodowacenia. Najbardziej charakterystyczne dla krajobrazu tych gór są stosunkowo strome zalesione stoki oraz rozległe płaskie bezleśne obszary, zwane równiami, położone na głównym grzbiecie, z których wyrastają spłaszczone stożkowate kulminacje. Wspaniałym urozmaiceniem krajobrazu Karkonoszy są głębokie kotły polodowcowe o stromych krawędziach, wypełnione jeziorami i torfowiskami oraz liczne grupy malowniczych granitowych skałek. Najważniejsze walory Karkonoszy to interesująca budowa geologiczna, z licznymi ciekawymi odsłonięciami skał, unikatowy, niespotykany nigdzie indziej w kraju krajobraz z elementami wysokogórskiej rzeźby polodowcowej oraz związane z wyższymi partiami gór cenne zbiorowiska roślinności, w tym rozległe torfowiska wysokie na grzbietowych wypłaszczeniach. Do najcenniejszych zbiorowisk roślinności wysokogórskiej należą sudeckie zarośla kosodrzewiny, zbiorowiska torfowiskowe, a także wysokogórskie ziołorośla, murawy i zbiorowiska naskalne. Pod względem liczby występujących tu rzadkości botanicznych i zagrożonych gatunków roślin, Karkonosze ustępują w kraju jedynie Tatrom. Osobliwością faunistyczną Karkonoszy jest występująca tu górska owca – muflon, sprowadzona niegdyś z Sardynii. Karkonosze to jeden z najpopularniejszych obszarów turystycznych w kraju, u ich podnóża leżą dwa duże centra turystyczno-wypoczynkowe: Karpacz i Szklarska Poręba. Pasmo to odwiedza rocznie ok. 2,5 mln osób, co stawia je w kraju na drugim miejscu po Tatrach pod względem wielkości ruchu turystycznego. Biorąc pod uwagę znacznie mniejszy obszar, jaki zajmują Karkonosze w porównaniu z Tatrami, ruch turystyczny jest tu najbardziej intensywny w kraju, w przeliczeniu na jednostkę powierzchni.

 

Torfowiska na równi pod Śnieżką w Karkonoszach (fot. G. Rąkowski)

 

Góry Świętokrzyskie

 

Góry Świętokrzyskie, położone w południowo-wschodniej części kraju w okolicach Kielc, są uznawane za jedne z najstarszych gór w Europie. Charakteryzują się ogromną różnorodnością geologiczną. Ze względu na swą stosunkowo niewielką wysokość pod względem geograficznym są zaliczane do pasa wyżyn, jako część Wyżyny Kieleckiej. W ich skład wchodzi kilkanaście równoległych do siebie niskich i większości zalesionych pasm górskich, ciągnących się z północnego zachodu na południowy wschód. Najwyższym z nich i najcenniejszym pod względem przyrodniczym są Łysogóry z kulminacją Łysicy (612 m n.p.m.), w całości objęte ochroną jako Świętokrzyski Park Narodowy. Do największych atrakcji przyrodniczych Gór Świętokrzyskich należą zachowane tu naturalne ekosystemy leśne Puszczy Jodłowej z typowym dla tego regionu wyżynnym jodłowym borem mieszanym, nie występującym w innych częściach Polski, oraz charakterystyczne dla krainy świętokrzyskiej gołoborza – malownicze śródleśne pola rumowisk skalnych, spotykane głównie w Łysogórach. Flora i fauna Parku zawierają m.in. rzadkie gatunki górskie, rosnące tu na stanowiskach wyspowych w oddaleniu od miejsc występowania w Karpatach i Sudetach oraz gatunki typowe dla lasów naturalnych. Dużą wartość przyrodniczą mają także śródleśne polany z bogatymi florystycznie ekosystemami łąkowymi oraz naskalne zbiorowiska gołoborzy. Góry Świętokrzyskie, a w szczególności Łysogóry, należą do najpopularniejszych miejsc odwiedzanych przez turystów w centralnej części kraju. Najbardziej popularną formą turystyki jest tu turystyka piesza, a wśród zwiedzających przeważają wycieczki szkolne oraz pielgrzymi odwiedzający sanktuarium na Świętym Krzyżu na grzbiecie Łysogór, gdzie znajduje się zespół pobenedyktyńskiego klasztoru, będący cennym pomnikiem historii i zabytkiem architektury. Rolę głównych ośrodków turystycznych spełniają miejscowości Święta Katarzyna i Nowa Słupia położone przeciwległych krańcach pasma Łysogór.

 

Gołoborze w Łysogórach (fot. G. Rąkowski)

 

Strefy roślinne

Jedną z charakterystycznych cech ekosystemów górskich jest strefowość roślinności związana ze zróżnicowaniem rzeźby terenu, podłoża oraz warunków wodnych i klimatycznych, które zmieniają się wraz ze wzrostem wysokości nad poziom morza. Strefowość uwidacznia się najwyraźniej w wyższych pasmach Karpat. Występują tu strefy (piętra) pogórza, regla dolnego, regla górnego i kosodrzewiny, a w najwyższych partiach Tatr wyróżnia się dodatkowo piętro hal i piętro turni. W Bieszczadach występuje natomiast niespotykane w innych pasmach polskich Karpat piętro połonin. Znacznie mniej wyraźnie zaznaczone są strefy roślinne w Sudetach i w Górach Świętokrzyskich, zarówno ze względu na charakter rzeźby terenu, niższą wysokość, jak i ze względu na znacznie większy stopień przekształcenia szaty roślinnej.

Piętro pogórza jest najniższym górskim piętrem roślinnym, obejmującym tereny położone u podnóża gór, na wysokości 300–550 m n.p.m. W warunkach polskich szata roślinna tego piętra jest bardzo mocno przekształcona, zajęta przez użytki rolne, głównie łąki i pastwiska, oraz przez osadnictwo. Jedynie na stosunkowo niewielkich powierzchniach zachowały się tu zbiorowiska roślinne zbliżone do naturalnych, głównie liściaste lasy grądowe i olszyny wzdłuż dolin potoków.

Piętro regla dolnego, obejmujące tereny położone na wysokości 550–1150 m n.p.m., zajmuje zdecydowaną większość powierzchni polskich obszarów górskich. Naturalnym zbiorowiskiem roślinnym występującym w tej strefie jest buczyna karpacka, czyli las bukowy z domieszką jodły. Najlepiej zachowane płaty buczyny karpackiej występują we wschodniej części polskich Karpat, w Bieszczadach i w Beskidzie Niskim. W Karpatach Zachodnich – Tatrach, na Babiej Górze, w Beskidzie Żywieckim i Śląskim bukowe lasy w przeszłości zostały w znacznej części wycięte, a ich miejsce zajęły sztuczne nasadzenia świerka. W znacznie większym stopniu przekształcenia te dotyczą Sudetów. Naturalne buczyny sudeckie zajmują w reglu dolnym zaledwie kilka procent powierzchni leśnej, pozostała część to głównie monokultury świerkowe. W Górach Świętokrzyskich, gdzie dolna granica tego piętra jest obniżona, przeważa w nim typowy dla tego pasma wyżynny jodłowy bór mieszany.

Buczyna karpacka (fot. G. Rąkowski)

Piętro regla górnego obejmuje tereny położone na wysokości 1150–1550 m n.p.m. i leży między reglem dolnym a naturalną górną granicą lasu. Dominującym zbiorowiskiem roślinnym jest tu naturalny wysokogórski bór świerkowy, różniący się od sztucznie nasadzonych świerczyn w reglu dolnym dominujących w zachodniej części Beskidów i w Sudetach. Drzewostan tworzy tu niemal wyłącznie świerk, a w ubogim runie dominują paprocie.

Powyżej górnej granicy lasu znajduje się piętro kosodrzewiny (subalpejskie). W Karpatach Zachodnich są to tereny położone na wysokości 1500–1800 m n.p.m. W Bieszczadach i w Sudetach dolna granica tego piętra jest znacznie obniżona i sięga 1250 m n.p.m. Piętro to tworzą głownie zwarte zarośla kosodrzewiny z domieszką innych górskich krzewów, a także skarłowaciałych drzew, głownie świerków. Piętro kosodrzewiny występuje w Tatrach i na najwyższych wzniesieniach Beskidów (Babia Góra, Pilsko) i Sudetów (Karkonosze, Śnieżnik). W Bieszczadach, gdzie kosodrzewina nie występuje, jej miejsce w tym piętrze zajmuje olcha zielona z domieszką skarłowaciałego buka.

Połoniny tworzą specyficzne piętro roślinne występujące w Bieszczadach, powyżej 1150 m n.p.m., nie spotykane w innych polskich pasmach górskich. Są to wysokogórskie zbiorowiska trawiaste położone na szczytach i grzbietach wzniesień powyżej górnej granicy lasu. Ich powstanie zostało uwarunkowane specyficznym klimatem oraz wpływami antropogenicznymi. Wysuszające wiatry południowe znad Niziny Węgierskiej oraz rozkład temperatur spowodowały, że w Bieszczadach górna granica lasu znajduje się wyjątkowo nisko, poza tym brak tu piętra regla górnego. Szatę roślinną połonin ukształtowały także trwające przez kilka stuleci takie działania człowieka jak wypas owiec i bydła oraz wycinanie zarośli i lasów bukowych w celu poszerzenia pastwisk.

Piętro halne (alpejskie) leżące powyżej piętra kosodrzewiny, tworzą niskie murawy alpejskie występujące w Polsce tylko w Tatrach (na wysokości powyżej 1800 m), na Babiej Górze (powyżej 1650 m n.p.m.) oraz w Karkonoszach (powyżej 1450 m n.p.m.) i na Śnieżniku (szczątkowo). Oprócz wysokogórskich traw rośnie tu wiele rzadkich gatunków roślin alpejskich, jak np. dzwonek alpejski, dębik ośmiopłatkowy, sasanka alpejska, pierwiosnek maleńki, tojad mocny, szarotka alpejska i goryczki. Tylko w tym piętrze występują typowe bardzo rzadkie gatunki tatrzańskich zwierząt: kozica i świstak, czasem pojawia się niedźwiedź brunatny. Tu występują także gniazdujące powyżej górnej granicy lasu górskie gatunki ptaków: siwerniak i płochacz halny.

Pietro turniowe występujące w Polsce wyłącznie w Tatrach Wysokich, powyżej wysokości 2300 m n.p.m. Obejmuje obszar skalistych turni, szczytów, grani, zboczy, głazów i piargu ze skąpą roślinnością występującą w szczelinach skalnych i w zagłębieniach terenu. Ze względu na ekstremalne warunki klimatyczne i bardzo krótki okres wegetacyjny roślinność jest tu bardzo uboga. Dominują w niej mchy i porosty. Wśród roślin naczyniowych przeważają gatunki niskie tworzące darnie i poduszki, co jest ich przystosowaniem do surowych warunków.

Obszary chronione w górach 

Znaczna część obszarów górskich i podgórskich w Polsce jest objęta różnymi formami ochrony przyrody, co świadczy o ich znaczeniu dla zachowania różnorodności biologicznej. Spośród istniejących w naszym kraju 23 parków narodowych, aż 9 (czyli blisko 40%) znajduje się właśnie w górach, a spośród 123 parków krajobrazowych 28 (22,8%) obejmuje obszary górskie i podgórskie. W Karpatach znajduje się 6 parków narodowych i 13 parków krajobrazowych, w Sudetach – 2 parki narodowe i 9 parków krajobrazowych, a w Górach Świętokrzyskich – 1 park narodowy i 6 parków krajobrazowych. Wiele obszarów górskich i podgórskich w Polsce, podlega także ochronie w formie obszarów Natura 2000. Spośród blisko tysiąca obszarów Natura 2000 w naszym kraju ok. 200 (czyli 1/5) leży właśnie w górach i na pogórzach. Na terenach tych znajduje się także ok. 200 rezerwatów przyrody.

Cztery z obszarów chronionych w polskich górach uzyskały status międzynarodowy jako rezerwaty biosfery – obszary o najwyższych walorach przyrodniczych w skali globalnej. Trzy z tych rezerwatów są obiektami transgranicznymi, tzn. obejmują także przyległe tereny górskie położone na terytoriach sąsiednich państw. Obiektem trójstronnym, położony na pograniczu Polski, Ukrainy i Słowacji jest Rezerwat Biosfery „Karpaty Wschodnie”, który po stronie polskiej obejmuje Bieszczadzki Park Narodowy oraz parki krajobrazowe Doliny Sanu i Ciśniański. Obiektami dwustronnymi są położony na granicy polsko-słowackiej Tatrzański Rezerwat Biosfery obejmujący polski Tatrzański Park Narodowy i przylegający do niego znacznie większy park narodowy obejmujący słowacką część Tatr oraz Rezerwat Biosfery „Karkonosze”, obejmujący Karkonoski Park Narodowy i przyległy jego czeski odpowiednik.

Zagrożenia przyrody gór

 

Przez wiele stuleci trudna dostępność i słabe zaludnienie gór stanowiły naturalne czynniki sprzyjające zachowaniu górskiej przyrody i krajobrazu w stanie zbliżonym do naturalnego. Tradycyjną formą niezbyt intensywnego wykorzystywania ekosystemów górskich do celów gospodarczych było pasterstwo. Sytuacja zaczęła się zmieniać w XIX w., kiedy to w rejonach górskich i podgórskich zaczęły powstawać modne uzdrowiska, a na uczęszczanych niegdyś jedynie przez pasterzy górskich ścieżkach pojawili się turyści i narciarze. Rozwój turystyki górskiej i narciarskiej nabrał tempa w końcu XX i na początku XXI w., czemu sprzyjały wzrost popularności takich from spędzania wolnego czasu oraz rozbudowa infrastruktury turystycznej. Czynnikiem sprzyjającym wzrostowi intensywności turystycznego wykorzystania gór jest także rozwój sieci komunikacyjnej na terenach górskich. Wszystko to sprawia, że obecnie to właśnie rozwój różnych from turystyki stanowi najpoważniejsze zagrożenie dla ekosystemów górskich i ich unikatowych walorów przyrodniczych.

 

Tłum turystów na Śnieżce w Karkonoszach  (fot. G. Rąkowski)

 

Turystyka górska, w najrozmaitszych odmianach, jest najpopularniejszą formą spędzania wolnego czasu w Polsce. W górach ruch turystyczny trwa właściwie przez cały rok, choć wyraźnie zaznaczają się w nim sezonowe szczyty w okresie letnim i zimowym, kiedy to w najbardziej popularnych rejonach i miejscach przybiera on formy masowe, z fatalnym skutkiem dla przyrody. Turyści piesi, zwłaszcza jeśli zdarza im się zejść z wyznaczonego szlaku, rozdeptują warstwę gruntu niszcząc pokrywę roślinną i glebową, co sprzyja erozji. Szczególnie wrażliwe na wydeptywanie są bardzo cenne i obfitujące zbiorowiska roślinności alpejskiej w wyższych partiach gór, gdzie warstwa glebowa jest bardzo cienka. Na swych butach i ubraniach turyści przynoszą nasiona obcych w tym środowisku gatunków roślin, które mogą wypierać rodzime gatunki górskie. Ruch turystyczny wiąże się także z zaśmieceniem górskich szlaków; niestety, kultura turystyczna i świadomość ekologiczna jest wśród polskich turystów ciągle bardzo niska.  Z tymi problemami zmagają się m.in. dwa najbardziej masowo odwiedzane parki narodowe w Polsce: Tatrzański i Karkonoski.

Popularność i rozwój ruchu turystycznego wiąże się także ze stałą rozbudową infrastruktury turystycznej. Nowe hotele, pensjonaty, schroniska, kwatery agroturystyczne, parkingi, a także restauracje, bary i inne punkty gastronomiczne powstają nie tylko u podnóża gór, ale także na ich zboczach. Szczególnie duże zagrożenia dla górskiej przyrody stwarza rozbudowa infrastruktury narciarskiej. Stacje narciarskie znajdują się często w wyższych partiach gór, a ich budowa, poza dewastacją naturalnego krajobrazu, powoduje fizyczne zniszczenie cennych zbiorowisk roślinności górskiej. Przygotowywanie tras zjazdowych wiąże się z wycięciem długich pasów lasu, co przerywa naturalne korytarze ekologiczne i doprowadza do fragmentacji siedlisk.

Postępujący w ostatnich kilkunastu latach szybki rozwój sieci komunikacyjnej w Polsce obserwuje się także na terenach górskich i podgórskich. Trasy drogowe stanowią poważne bariery przecinające naturalne korytarze ekologiczne, jakimi są pasma górskie, co utrudnia lub uniemożliwia migracje wielu gatunków zwierząt. Ze wzrastającym ruchem drogowym wiąże się także niekorzystna dla środowiska przyrodniczego zwiększona emisja spalin i hałasu. Rozwój sieci drogowej powoduje także większą dostępność dla ludzi wielu rejonów górskich i podgórskich, co z kolei przekłada się na zwiększony ruch turystyczny i rozbudowę związanej z nim infrastruktury.

Poza rozbudową dróg publicznych w ostatnich latach w górach obserwuje się także rozbudowę sieci utwardzanych dróg leśnych, służących eksploatacji lasów. Powstawanie takich dróg w trudno dostępnych partiach górskich lasów powoduje fragmentację siedlisk przyrodniczych oraz utrudnia migrację zwierząt. Wycinanie lasów na zboczach gór i w dolinach potoków zwiększa intensywność spływu wód opadowych, co powoduje wzrost zagrożenia erozją oraz powodziowymi wezbraniami wód.

Błędy popełnione w gospodarce leśnej na terenach górskich w przeszłości mogą mieć negatywny wpływ na przyrodę również obecnie. Jednym z takich błędów było wprowadzenie na miejsce naturalnych karpackich i sudeckich buczyn w reglu dolnym sztucznych monokultur z drzewostanem złożonym niemal wyłącznie ze świerka. Takie lasy, rosnące na nieodpowiednich dla siebie siedliskach, mają mniejszą odporność na niekorzystne warunki pogodowe i zanieczyszczenia powietrza, a także są wyjątkowo podatne na ataki szkodników leśnych, w tym zwłaszcza na gradacje kornika drukarza.

Martwe świerki w Sudetach (fot. G. Rąkowski)

Choć dzięki obowiązującym normom czystość powietrza w całym kraju, w tym także górach, znacznie się poprawiła, to w dalszym ciągu zanieczyszczenia powietrza docierającego nad obszary górskie znad dużych aglomeracji, w tym przede wszystkim śląskiej i krakowskiej, a w Sudetach – od strony Niemiec i Czech, mogą powodować negatywne zmiany w szacie roślinnej. Choć masowe zamieranie drzew w Sudetach już się nie zdarza, to wciąż stoją tam rozległe połacie martwego lasu zniszczonego przez zatrute powietrze i kwaśne deszcze w ubiegłych dziesięcioleciach. W dalszym ciągu bardzo poważnym problemem, wpływającym przede wszystkim na zdrowie ludzi jest smog powodowany przez spaliny oraz spalane w piecach i kotłowniach odpady i zasiarczony węgiel. Szczególne zagrożenie smog stwarza w miejscowościach położonych w górskich kotlinach, gdzie ruch powietrza jest stosunkowo niewielki. Od lat w statystykach najbardziej zagrożonych przez smog miejscowości w Polsce przodują liczne miejscowości górskie i podgórskie, w tym takie miejscowości turystyczne i uzdrowiskowe jak Żywiec, Bielsko-Biała, Nowy Sącz, Zakopane czy Rabka.

W warunkach naszego kraju najbardziej widocznymi skutkami następujących zmian klimatycznych jest wzrost liczby i częstotliwości ekstremalnych zjawisk atmosferycznych, w tym głównie ulewnych opadów i gwałtownych wiatrów. Do najbardziej zagrożonych tymi zjawiskami należą obszary górskie, gdzie ulewy powodują wzrost erozji, w tym powstawanie osuwisk, oraz wzrost zagrożenia powodziowego. Huragany natomiast, których intensywność w górach bywa większa niż na nizinach, powodują poważne zniszczenia w drzewostanach. Choć związany ze zmianami klimatycznymi wzrost temperatury powietrza w Polsce jest na razie słabo zauważalny, to należy podkreślić, że do regionów najbardziej zagrożonych ociepleniem klimatu należą obszary wysokogórskie. Na terenach nizinnych rośliny i zwierzęta związane z obszarem klimatu chłodniejszego, w miarę postępującego ocieplenia mają szanse przesunąć granice swoich zasięgów (miejsc występowania) na tereny, gdzie jest chłodniej, czyli np. bliżej obszarów polarnych. Związane z surowym klimatem gatunki występujące na obszarach wysokogórskich nie mają szansy na ucieczkę. Gdy nawet na najwyższych wzniesieniach zrobi się dla nich za ciepło, będą skazane na zagładę.

Źródło: Rąkowski, G. Sienkiewicz, J., Walczak, M., Kornatowska, B. Skoczeń, E. „Natura na pokolenia. Dlaczego chronimy przyrodę i kto na tym korzysta?”, Warszawa 2018, Fundacja Ziemia i Ludzie

Zdjęcie wprowadzające: Szyndzielnia w Sudetach, fot. Jacek Halicki CC BY-SA 4.0